Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lutego 2026 roku

Sąd Okręgowy Warszawa - Praga w Warszawie VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Agnieszka Stachurska

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 lutego 2026r. w V.

sprawy R. R. (1)

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w V.

o rekompensatę i przeliczenie emerytury

na skutek odwołania R. R. (1)

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w V.

z dnia 11 sierpnia 2023r., znak: (...)

1.  umarza postępowanie w części, w jakiej zaskarżona decyzja została zmieniona przez decyzję z 18 marca 2024r., znak: (...);

2.  zmienia zaskarżoną decyzję w ten sposób, że od 1 lipca 2023r. przyznaje R. R. (1) emeryturę wraz z rekompensatą z tytułu pracy w warunkach szczególnych;

3.  zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...)Oddział w V. na rzecz R. R. (1) kwotę 360 zł (trzysta sześćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi za czas od daty uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

UZASADNIENIE

W dniu 15 września 2023r. R. R. (1) odwołał się od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w V. z dnia 11 sierpnia 2023r., znak (...), przyznającej emeryturę, ale odmawiającej prawa do rekompensaty.

Ubezpieczony wniósł o zmianę decyzji poprzez:

- przyznanie prawa do rekompensaty z tytułu pracy w warunkach szczególnych;

- ponowne ustalenie wysokości emerytury z uwzględnieniem okresu zatrudnienia w (...) w X. od 20 sierpnia 1976r. do 12 marca 1977r.

Uzasadniając odwołanie, wskazał że organ rentowy w ogóle nie uwzględnił do ustalenia przyznanego świadczenia ww. okresu. Ponadto wniósł o zaliczenie do stażu pracy w warunkach szczególnych okresów zatrudnienia w Przedsiębiorstwie (...) w C. od 14 maja 1977r. do 18 kwietnia 1982r., w (...) Przedsiębiorstwie (...) w X. od 26 października 1983r. do 30 kwietnia1984r. oraz w Przedsiębiorstwie (...) od 2 maja 1984r. do 30 czerwca 1993r.

Ubezpieczony wyjaśnił, że u wymienionych pracodawców wykonywał pracę na stanowiskach operatora żurawia, operatora żurawia wieżowego i maszynisty żurawia wieżowego. Praca taka stanowi pracę w szczególnych warunkach, o której mowa w Wykazie A H. V poz. 3, stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze oraz w Wykazie A, Dziale V poz. 3 pkt 5 załącznika nr 1 do Zarządzenia Nr 9 Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 1 sierpnia 1983r. w sprawie wykazu stanowisk pracy w zakładach pracy nadzorowanych przez Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych.

Podsumowując, ubezpieczony wskazał, że w okresie przed 1 stycznia 2009r. legitymuje się 15-letnim okresem pracy w szczególnych warunkach, co oznacza, że spełnił warunki do uzyskania prawa do rekompensaty (odwołanie R. R. (1) – k. 3 – 6 a.s.).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w V. wniósł o umorzenie postępowania w zakresie, w jakim zaskarżona decyzja z dnia 11 sierpnia 2023r., znak: (...), została zmieniona decyzją z dnia 21 września 2023r., znak: (...) oraz o oddalenie odwołania w pozostałej części, a w przypadku rozszerzenia odwołania na decyzję z dnia 21 września 2023r., także oddalenie o odwołania od tej decyzji.

Uzasadniając przedstawione stanowisko, organ rentowy wskazał, że odmówił przyznania prawa do rekompensaty, ponieważ R. R. (1) nie legitymuje się 15-letnim okresem pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze. Dalej wskazał, które okresy zatrudnienia i z jakich przyczyn nie zostały uwzględnione przy ustalaniu staży pracy w warunkach szczególnych. Dodał także, że w wyniku dołączenia do odwołania nowych dokumentów, została wydana kolejna decyzja z dnia 21 września 2023r., w której uwzględniony został jeden z dotychczas kwestionowanych okresów zatrudnienia. Pomimo tego, nadal długość stażu pracy w warunkach szczególnych R. R. (2) nie odpowiada ustawowym wymogom z art. 21 ustawy o emeryturach pomostowych, który przewiduje, że rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat (odpowiedź na odwołanie – k. 31 a.s.).

Pismem procesowym z dnia 27 października 2023r. R. R. (1), działając przez profesjonalnego pełnomocnika, rozszerzył odwołanie na decyzję z dnia 21 września 2023r. i podtrzymał wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty z tytułu pracy w warunkach szczególnych oraz wniosek o ponowne ustalenie wysokości emerytury z uwzględnieniem okresu zatrudnienia w Przedsiębiorstwie (...) w X. od 20 sierpnia 1976r. do 12 marca 1977r. (pismo procesowe z dnia 27 października 2023r. – k. 40 – 41 a.s.).

Na rozprawie w dniu 4 listopada 2024 roku pełnomocnik R. R. (1) wskazał, że cofa odwołanie w zakresie, w jakim organ rentowy uwzględnił pracę ubezpieczonego jako pracę w warunkach szczególnych. Dodał także, że strona odwołuje się od decyzji z 11 sierpnia 2023r., innych decyzji nie skarży (protokół rozprawy z 4 listopada 2024r. – k. 108 a.s.).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

R. R. (1), ur. (...), świadczył pracę:



w Przedsiębiorstwie (...) w X. jako mechanik, od 20 sierpnia 1976r. do 12 marca 1977r. (świadectwo pracy z dnia 18 marca 1977r. – akta osobowe);



w (...) Przedsiębiorstwie (...) w X. w okresie od 26 października 1983r. do 30 kwietnia 1984r. na stanowisku operatora żurawia (świadectwo pracy z 30 kwietnia 1984r. – k. 18 akt ZUS);



w Przedsiębiorstwie (...) w V. od 2 maja 1984r. do 30 czerwca 1993r. na stanowisku maszynista żurawia wieżowego, w pełnym wymiarze czasu pracy (świadectwo pracy z dnia 30 czerwca 1993r. – k. 19 akt ZUS, świadectwo pracy w warunkach szczególnych z dnia 8 września 2023r. – k. 7 a.s.).

W okresie od 19 kwietnia 1982r. do 14 października 1983r. ubezpieczony odbywał zasadniczą służbę wojskową (bezsporne). Wcześniej, bo w okresie od 14 maja 1977r. do 18 kwietnia 1982r., był zatrudniony w Przedsiębiorstwie (...) w C.. W dniu 14 maja 1977r. zawarł z tym pracodawcą umowę o pracę, na podstawie której został zatrudniony na stanowisku pomocnik maszynisty sprzętu żurawia samojezdnego w pełnym wymiarze czasu pracy. To samo stanowisko zostało ujęte w kolejnej umowie o pracę z 28 maja 1977r. (umowa o pracę z dnia 14 maja 1977r. – k. 46 akt ZUS, umowa o pracę z dnia 28 maja 1978r. – k. 47 akt ZUS). Od 1 stycznia 1978r. R. R. (1) został przeszeregowany na stanowisko maszynista sprzętu żurawie wieżowe (k. 52 akt ZUS).

W świadectwie pracy wystawionym w dniu 25 października 1983r. przez ww. pracodawcę stwierdzono, że R. R. (1) świadczył pracę w okresie od 14 maja 1977r. do 18 kwietnia 1982r. na stanowisku operator żurawia (świadectwo pracy – k. 48 akt ZUS, k. 15 a.s.).

Praca R. R. (1) na stanowiskach pomocnika maszynisty sprzętu żurawia samojezdnego, maszynisty żurawia wieżowego i operatora żurawia polegała na wykonywaniu tych samych czynności bez względu na nazwę stanowiska. Była to praca na wysokości, wykonywana w kabinie, w której odbywa się obsługa żurawia wieżowego. Brat R. R. (3) również pracował w Przedsiębiorstwie (...) w C. od 4 grudnia 1979r. do 28 lutego 1982r. i tak, jak ubezpieczony, najpierw był pomocnikiem maszynisty żurawia samojezdnego, a potem operatorem. Uprawnienia zdobył w czerwcu 1980r. U ww. pracodawcy funkcjonowała tego rodzaju praktyka, że zanim pracownik samodzielnie zaczął pracę jako operator, to przez pewien czas pracował z osobą, która była już operatorem i posiadała uprawnienia. Jednak, jeśli operator stwierdził, że pomocnik dobrze sobie radzi, to – mimo braku uprawnień - pracował samodzielnie, tak jak operator. Zadania operatora i pomocnika operatora niczym nie różniły się. Pomocnik pracował nawet więcej niż operator, bo obsługiwał żurawia, żeby się nauczyć. R. R. (1) w Przedsiębiorstwie (...) z siedzibą w C. przez cały okres zatrudnienia pracował w żurawiu wieżowym, innych prac nie wykonywał. Przez pierwszy tydzień w kabinie był wraz z nim operator, a potem już nie. R. R. (1) ukończył sześciotygodniowy kurs operatora żurawia wieżowego we V. i zdobył uprawnienia operatora (zeznania R. R. (1) – k. 109 – 109 verte a.s.; zeznania świadka D. R. – k. 108 verte – 109 a.s.).

W dniu 25 lipca 2023r. R. R. (1) złożył wniosek o emeryturę
z rekompensatą (wniosek - k. 1 – 3 akt ZUS).

Decyzją z dnia 11 sierpnia 2023r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał wnioskodawcy emeryturę od 1 lipca 2023r., odmawiając przyznania rekompensaty z uwagi na nieudowodnienie 15 lat pracy w warunkach szczególnych lub pracy o szczególnym charakterze. Organ rentowy wskazał, że nie uwzględnił:



okresu od dnia 14 maja 1977r. do dnia 18 kwietnia 1982r. z uwagi na brak świadectwa wykonywania pracy w warunkach szczególnych;



okresu od dnia 26 października 1983r. do dnia 30 kwietnia 1984r. z uwagi na brak świadectwa pracy w warunkach szczególnych;



okresu od dnia 2 maja 1984r. do dnia 30 czerwca 1993r. z uwagi na to, że świadectwo nie zawiera opisu charakteru wykonywanej pracy, zgodnego z zapisami treści rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983r. (decyzja z dnia 11 sierpnia 2023r. – k. 13 a.s.).

R. R. (1) odwołał się od wskazanej decyzji organu rentowego z dnia 11 sierpnia 2023r. (odwołanie R. R. (1) – k. 3 – 6 a.s.).

W konsekwencji złożenia przez ubezpieczonego dodatkowych dokumentów wraz z odwołaniem, Zakład w dniu 21 września 2023r. wydał decyzję znak: (...), którą uwzględnił jeden z dotychczas kwestionowanych okresów pracy w warunkach szczególnych, tj. okres od 2 maja 1984r. do 30 czerwca 1993r., nadal jednak nie przyznał wnioskodawcy prawa do rekompensaty z uwagi na staż pracy w warunkach szczególnych wynoszący jedynie 8 lat i 11 miesięcy. W dalszym ciągu, w ocenie organu rentowego, nie było podstaw do uwzględnienia pozostałych okresów pracy, tj. od 14 maja 1977r. do dnia 18 kwietnia 1982r. i od 26 października 1983r. do dnia 30 kwietnia 1984r. - z uwagi na brak świadectwa pracy w warunkach szczególnych (decyzja z dnia 21 września 2023r. – k. 15 a.s., k. 53 akt ZUS).

W dniu 21 grudnia 2023r. R. R. (1) złożył wniosek o przeliczenie emerytury. Do wniosku dołączył zaświadczenie sporządzone przez przechowawcę akt osobowych (...) sp. z o.o. o zatrudnieniu i wynagrodzeniu w (...) w X. w okresie od 20 sierpnia 1976r. do 12 marca 1977r. (bezsporne).

W dniu 8 lutego 2024r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych(...)Oddział w V. wydał decyzję znak: (...), w której odmówił prawa do ponownego obliczenia emerytury , uzasadniając że R. R. (1) nie przedłożył pisma przewodniego, z którego wynika, że (...) sp. z o.o. jest przechowawcą dokumentów ( decyzja z dnia 8 lutego 2024r. – k. 89 a.s.).

W dniu 20 lutego 2024r. R. R. (1) złożył do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kolejny wniosek o ponowne obliczenie emerytury, dopełniając czynności, na których brak wskazał organ rentowy w decyzji z 8 lutego 2024r. (wniosek z dnia 20 lutego 2024r. – k. 87 a.s.).

W dniu 15 marca 2024r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w V. wydał decyzję znak: (...)-(...), którą ponownie obliczył kapitał początkowy z uwzględnieniem okresu zatrudnienia w Przedsiębiorstwie (...) w X. od 20 sierpnia 1976r. do 12 marca 1977r. (decyzja z dnia 15 marca 2024r. – k. 85 – 86 akt ZUS). Następnie, w dniu 18 marca 2024r. Zakład wydał decyzję znak: (...), w której przeliczył emeryturę R. R. (1) od 1 lutego2024r. (decyzja z dnia 18 marca 2024r. – k. 82 a.s.).

Sąd Okręgowy ustalił powyższy stan faktyczny na podstawie wymienionych dokumentów oraz w oparciu o zeznania świadka D. R. i ubezpieczonego R. R. (1).

Dowodom z dokumentów, obrazującym przebieg zatrudnienia ubezpieczonego, a także zawierającym informacje o zajmowanych przez niego stanowiskach, Sąd dał wiarę, nie mając podstaw do podważania ich rzetelności, także z uwagi na to, że żadna ze stron nie kwestionowała ich autentyczności i treści.

Oceniając zeznania świadka D. R., Sąd miał na uwadze przede wszystkim to, że świadek pracował z ubezpieczonym w Przedsiębiorstwie (...) w C. i z tego powodu znał realia panujące w tym zakładzie pracy. Wiedział na podstawie tego, czego sam doświadczył, że pomimo braku uprawnień do operowania żurawiem wieżowym, osoba zatrudniona jako pomocnik operatora, wykonywała te same czynności, jak osoba zatrudniona na stanowisku operatora, mająca już wymagane uprawnienia. Ponadto z zeznań świadka wynika, że ubezpieczony nie wykonywał żadnej innej pracy, jak tylko operowanie żurawiem wieżowym. To kategoryczne stwierdzenie świadka dotyczyło zarówno okresu pracy w Przedsiębiorstwie (...) w C., jak i pracy u kolejnego pracodawcy, tj. w (...) Przedsiębiorstwie (...) w X. w okresie od 26 października 1983r. do 30 kwietnia 1984r. Co prawda świadek przez tego pracodawcę sam nie był zatrudniony, jednak jest bratem ubezpieczonego i z tej przyczyny ma wiedzę w zakresie tego, jakie czynności wykonywał wówczas R. R. (1). Zrozumiałe jest dla Sądu, że – w sytuacji łączących ubezpieczonego i świadka relacji rodzinnych, a ponadto, gdy weźmie się pod uwagę i to, że obaj bracia pracowali przy operowaniu żurawiami wieżowymi – ich prywatne rozmowy musiały dotyczyć również spraw zawodowych i wymiany doświadczeń. Już do daje podstawę by przyjąć, że D. R. mógł mieć wiedzę o tym, czym zawodowo zajmował się jego brat. Ponadto D. R. zeznał, że widywał swojego brata podczas pracy na żurawiu wieżowym, także w okresie przypadającym po zatrudnieniu w Przedsiębiorstwie (...) w C.. Świadek nie pamiętał wprawdzie nazwy kolejnego pracodawcy swojego brata – co w ocenie Sądu dowodzi spontaniczności jego zeznań – jednak analiza kolejności zatrudnienia, wynikająca z akt osobowych i zgromadzonych dokumentów, nakazuje przyjąć, że jego relacja o tym, że widywał R. R. (1) przy pracy na żurawiu wieżowym dotyczy pracy w (...) Przedsiębiorstwie (...) w X..

Podstawą ustaleń faktycznych były także zeznania ubezpieczonego, które korespondują z tym, co zeznał świadek – szczególnie w kontekście czynności służbowych na stanowisku pomocnik maszynisty sprzętu żurawia samojezdnego, które pokrywały się z czynnościami, jakie wykonywał po uzyskaniu uprawnień, kiedy został przeszeregowany na stanowisko maszynista sprzętu żurawie wieżowe.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Na wstępie – z uwagi na wydanie w toku postępowania nowej decyzji dotyczącej R. R. (1) – konieczne jest przypomnienie treści art. 477 ¹³ k.p.c., który stanowi, że zmiana przez organ rentowy zaskarżonej decyzji przed rozstrzygnięciem sprawy przez sąd – przez wydanie decyzji uwzględniającej w całości lub w części żądanie strony – powoduje umorzenie postępowania w całości lub w części. Poza tym zmiana lub wykonanie decyzji nie ma wpływu na bieg sprawy. W przedmiotowej sprawie organ rentowy w dniu 18 marca 2024r. wydał decyzję znak: (...), w której przeliczył ponownie emeryturę od 1 lutego 2024r. z uwzględnieniem przeliczonego kapitału początkowego, do ustalenia którego uwzględniono pracę w Przedsiębiorstwie (...) w X. w okresie od 20 sierpnia 1976r. do 12 marca 1977r. To oznacza, że w części nastąpiła zmiana zaskarżonej decyzji i uwzględnienie żądania R. R. (1) odnośnie wskazanego, wcześniej nieuznanego przez ZUS, okresu. W związku z tym ziściła się przesłanka z art. 477 ¹³ k.p.c. W tej sytuacji Sąd w punkcie 1 sentencji wyroku orzekł o częściowym umorzeniu postępowania, gdyż wydanie wyroku w tym zakresie stało się bezprzedmiotowe.

W konsekwencji zmiany zaskarżonej decyzji z 11 sierpnia 2023r. przez decyzję z 21 września 2023r., a następnie przez decyzję z 18 marca 2024r. uwzględnione zostały dwa spośród czterech spornych okresów zatrudnienia, tj. okres zatrudnienia na stanowisku mechanika w Przedsiębiorstwie (...) w X. od 20 sierpnia 1976r. do 12 marca 1977r., który został przyjęty do wyliczenia emerytury i okres zatrudnienia w (...) w V. od 2 maja 1984r. do 30 czerwca 1993r., jako okres pracy w warunkach szczególnych.

Ostatecznie więc sporne pozostawało to, czy praca wykonywana przez R. R. (1) od 14 maja 1977r. do 18 kwietnia 1982r. w Przedsiębiorstwie (...) w C. oraz od 26 października 1983r. do 30 kwietnia 1984r. w (...) Przedsiębiorstwie (...) w X. może być kwalifikowana jako praca w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze na potrzeby przyznania rekompensaty.

Regulacja dotycząca świadczenia, którego domagał się ubezpieczony, tj. rekompensaty z tytułu zatrudnienia w warunkach szczególnych, została wprowadzona do ustawy z dnia 19 grudnia 2008r. o emeryturach pomostowych (tekst jednolity Dz. U. z 2023r., poz. 1251). Art. 2 pkt 5 tej ustawy zawiera definicję rekompensaty rozumianej jako odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. Z kolei warunki jej przyznawania oraz sposób jej obliczenia określają art. 21 – 23 zamieszczone w Rozdziale III (...). Art. 23 stanowi, że ustalenie rekompensaty następuje na wniosek ubezpieczonego o emeryturę oraz że przyznawana jest ona w formie dodatku do kapitału początkowego, o którym mowa w przepisach art. 173 i art. 174 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W art. 21 ust. 1 ustawy wskazano natomiast, że rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat. Z art. 21 ust. 2 ustawy wynika zaś, że rekompensata nie przysługuje osobie, która ma ustalone decyzją prawomocną prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub przepisów odrębnych.

Przywołane art. 2 pkt 5 i art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych formułują dwie zasadnicze przesłanki nabycia prawa do rekompensaty: 1) nienabycie prawa do emerytury pomostowej, 2) osiągnięcie okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynoszącego co najmniej 15 lat. Z kolei w art. 21 ust. 2 tej ustawy została zawarta przesłanka negatywna, którą stanowi ustalone decyzją prawomocną prawo do emerytury na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub przepisów odrębnych.

R. R. (1) nie miał przyznanego prawomocną decyzją organu rentowego prawa do wcześniejszej emerytury ani nie przysługuje mu prawo do emerytury pomostowej. W jego przypadku nie wystąpiły więc przesłanki negatywne, o których była mowa. Jeśli chodzi natomiast o wskazane wcześniej przesłanki pozytywne nabycia prawa do rekompensaty, to analiza cytowanych przepisów ustawy o emeryturach pomostowych , prowadzi do wniosku, że prawo do rekompensaty mają osoby urodzone po 1948r., które przed 1 stycznia 2009r. wykonywały przez co najmniej 15 lat prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 32 i 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podobnie jak przy ustalaniu tego okresu na potrzeby przyznania emerytury w niższym wieku emerytalnym, tak przy ustalaniu prawa do rekompensaty będą uwzględnione tylko okresy, w których praca była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

W rozpatrywanej sprawie organ rentowy nie zaliczył ubezpieczonemu okresu zatrudnienia od 14 maja 1977r. do 18 kwietnia 1982r. w Przedsiębiorstwie (...) w C. oraz od 26 października 1983r. do 30 kwietnia 1984r. w X. Przedsiębiorstwie (...) w X. ze względu na brak świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach.

Wykonywanie pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze powinno być stwierdzone przez pracodawcę w świadectwie wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze lub w świadectwie pracy ( wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 1997 roku, II UKN 417/97 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 21 listopada 2001 roku, II UKN 598/00). Jednakże, świadectwo pracy w warunkach szczególnych jest dokumentem prywatnym w rozumieniu art. 245 k.p.c. i nie stanowi dowodu tego, co zostało w nim odnotowane. Taki walor mają wyłącznie dokumenty urzędowe, do których w myśl stosowanego a contrario art. 244 § 1 k.p.c. nie zalicza się świadectwa pracy, skoro nie zostało sporządzone przez organy władzy publicznej, ani inne organy państwowe (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 17 grudnia 2013r., III AUa 783/13). Oznacza to, że na etapie postępowania sądowego Sąd samodzielnie, niezależnie od oceny pracodawcy zaprezentowanej w dokumencie świadectwa pracy w warunkach szczególnych czy jej braku wobec nieprzedłożenia stosownego dokumentu, ocenia to, czy praca w spornym okresie może być kwalifikowana jako praca w warunkach szczególnych.

O znaczeniu świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach w sądowym postępowaniu odwoławczym wypowiedział się Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniu z dnia 6 grudnia 2023r. (III USK 315/22, LEX nr (...)), podkreślając że prawo do wcześniejszej emerytury warunkuje praca w szczególnych warunkach określona w rozporządzeniu wykonawczym, czyli uprawnienie wynika z takiej pracy na określonym stanowisku, stale i w pełnym wymiarze. Świadectwo pracy w szczególnych warunkach jest tylko dowodem, który z założenia powinien potwierdzać faktyczną pracę na danym stanowisku pracy w szczególnych warunkach. Gdy Zakład Ubezpieczeń Społecznych kwestionuje świadectwo pracy, to spór rozpoznaje sąd ubezpieczeń społecznych. Wówczas prócz dowodu z dokumentów dowodem mogą być też zeznania świadków. Pracownik może też wykazywać, że pracodawca wystawił nieprawidłowe świadectwo pracy, gdyż faktycznie wykonywał prace w szczególnych warunkach. Innymi słowy, niezależnie od treści świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub jego braku w sądowym postępowaniu odwoławczym sprawa po odwołaniu od decyzji organu rentowego staje się sprawą cywilną i sąd ustala stan faktyczny, czyli czy ubezpieczony wykonywał jako pracownik pracę w szczególnych warunków.

W przedmiotowej sprawie oparcie się na tylko na dokumentach, jakie za sporne okresy wystawili pracodawcy, tj. Przedsiębiorstwo (...) w C. za okres od 14 maja 1977r. do 18 kwietnia 1982r. i (...) Przedsiębiorstwo (...) w X. za okres od 26 października 1983r. do 30 kwietnia 1984r. – nie dawało podstaw do przyjęcia, że w ww. okresach R. R. (1) wykonywał pracę w warunkach szczególnych. Niewystarczający charakter świadectw pracy wystawionych przez ww. pracodawców nie oznacza jednak, że nie było możliwości, by ustaleń zgodnych ze stanowiskiem ubezpieczonego dokonać w oparciu o inne dowody. Sąd każdorazowo bada bowiem, jakie prace faktycznie wykonywał wnioskodawca oraz jak należy je kwalifikować. Jest to możliwie, gdyż w razie wszczęcia postępowania sądowego, toczącego się wskutek odwołania ubezpieczonego od odmownej decyzji organu rentowego w sprawie przyznania uprawnień do wcześniejszej emerytury czy rekompensaty, dopuszczalne jest przeprowadzanie wszelkich dowodów dla wykazania okoliczności, mających wpływ na prawo do świadczenia. W postępowaniu sądowym nie ma bowiem takich ograniczeń dowodowych jak w postępowaniu przez Zakładem i wnioskodawca nie tylko świadectwem pracy w warunkach szczególnych może wykazać, że faktycznie pracował w warunkach szczególnych. W tym celu może przedstawić również i inne dowody.

Uwzględniając zaprezentowane poglądy i przepisy, Sąd – ustalając, czy R. R. (1) wykonywał prace w warunkach szczególnych od 14 maja 1977r. do 18 kwietnia 1982r. i od 26 października 1983r. do 30 kwietnia 1984r. – przesłuchał świadka i ubezpieczonego oraz dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy.

Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że ubezpieczony w pełnym wymiarze czasu pracy był zatrudniony Przedsiębiorstwie (...) w C., gdzie początkowo pracował na stanowisku pomocnika maszynisty sprzętu żurawia samojezdnego, a następnie na stanowisku maszynisty żurawia wieżowego. Ponadto wykonywał pracę w (...) Przedsiębiorstwie (...) w X., gdzie był zatrudniony jako operator żurawia. Ustalając, czy wskazane prace mogą być kwalifikowane jako wykonywane w szczególnych warunkach, pamiętać należy, że nie ma istotnego znaczenia nazwa zajmowanego przez pracownika stanowiska, tylko rodzaj powierzonej mu pracy. Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2011r., I UK 393/10).

Postępowanie dowodowe, przeprowadzone w rozpatrywanej sprawie, pozwoliło na ustalenie, że praca ubezpieczonego na wskazanych stanowiskach służbowych, chociaż były one odmiennie nazwane, polegała na wykonywaniu tych samych czynności, tj. operowania żurawiem wieżowym, a pracę taką należy kwalifikować jako pracę w szczególnych warunkach, o której mowa w Wykazie A w Dziale V w pkt. 3 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, tj. jako pracę „maszynistów ciężkich maszyn budowlanych lub drogowych". Innych czynności, jak te związane z operowaniem żurawiem, w trakcie spornych okresów zatrudnienia – co wynika ze zgromadzonych dowodów – ubezpieczony nie wykonywał. Ponadto, nawet wówczas, gdy zatrudniony był jako pomocnik maszynisty sprzętu żurawia samojezdnego i odbywał 6-tygodniowy kurs uprawniający do operowania żurawiem, jego czynności służbowe sprowadzały się do operowania żurawiem, w taki sam sposób, jak czynił to od 1 stycznia 1978r., kiedy po zdobyciu uprawnień otrzymał przeszeregowanie na stanowisko służbowe nazwane „maszynista sprzętu żurawie wieżowe”. Odnieść należy to do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2008r., I UK 210/07, OSNP 2009, nr 5-6, poz. 75, w którym wyrażony został pogląd, że „okres pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze w szczególnych warunkach w rozumieniu § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) może obejmować również czas krótkotrwałych, koniecznych szkoleń pracownika, zwłaszcza wstępnych. Ponadto Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 września 2006r. (I UK 59/06, OSNP 2007, nr 17-18, poz. 259) stwierdził, że „okres obowiązkowego stażu pracy może być wliczony do okresu wykonywania pracy w szczególnych warunkach, wymaganego do nabycia przez pracownika prawa do wcześniejszej emerytury, gdy w okresie zatrudnienia w charakterze stażysty pracownik wykonywał faktycznie prace objęte wykazem prac uprawniających do niższego wieku emerytalnego”.

Sytuacja, jak te, do których odnoszą się powołane orzeczenia, miała miejsce w przypadku ubezpieczonego. R. R. (1) podjął zatrudnienie w maju 1977r. i od razu skierowany został do prac związanych z operowaniem żurawiami. Od samego początku zatrudnienia, pracując jako pomocnik maszynisty sprzętu żurawia samojezdnego, wykonywał czynności takie, jak uprawniony operator, a jednocześnie realizował 6 tygodniowy kurs, celem zdobycia własnych uprawnień w tym zakresie. Po ich uzyskaniu został przeszeregowany od 1 stycznia 1978r. na stanowisko maszynisty sprzętu żurawie wieżowe i praca ta, wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, również polegała na operowaniu żurawiem. Także po zakończeniu pracy w Przedsiębiorstwie (...) w C., ubezpieczony kontynuował zatrudnienie jako operator żurawia i wykonywał tożsame rodzajowo czynności służbowe, jak u poprzedniego pracodawcy. Czynności te – bez względu na formalną nazwę stanowiska służbowego – objęte są wykazem prac uprawniających do niższego wieku emerytalnego i kwalifikować należy je jako czynności „maszynistów ciężkich maszyn budowlanych lub drogowych”, ujęte w Wykazie A w Dziale V w pkt. 3 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Na wskazaną kwalifikację pracy R. R. (1) wskazał biegły sądowy ds. BHP R. S., choć jego stanowisko ewoluowało. Najpierw w opinii wydanej 5 marca 2025r. wskazał, że pracę wykonywaną przez R. R. (1) w (...) Przedsiębiorstwie (...) w X. w okresie od 26 października 1983r. do 30 kwietnia 1984r., na stanowisku operatora żurawia wieżowego, wykonywaną stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, należy kwalifikować jako pracę w szczególnych warunkach, o której mowa w Wykazie A, w Dziale V w pkt. 3 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, tj. jako pracę „maszynistów ciężkich maszyn budowlanych lub drogowych". W ocenie biegłego, takiej jednoznacznej kwalifikacji nie można dokonać natomiast w odniesieniu do pracy wykonywanej przez ubezpieczonego w Przedsiębiorstwie (...) w C.. Biegły wskazał, że w aktach osobowych znajdują się dwa świadectwa pracy dotyczące zatrudnienia u ww. pracodawcy. W pierwszym z nich, wystawionym 16 lutego 1982r., stwierdzono, że R. R. (1) świadczył pracę w okresie od 4 grudnia 1979r. do 28 lutego 1982r. na stanowisku pomocnika maszynisty sprzętu oraz maszynisty żurawia kołowego. Z kolei ze świadectwa pracy z dnia 25 października 1983r. wynika, że R. R. (1) świadczył pracę w okresie od 14 maja 1977r. do 18 kwietnia 1982r. na stanowisku operator żurawia. Dodatkowo biegły zwrócił uwagę, że w czasie zatrudniania u ww. pracodawcy R. R. (1), dopiero począwszy od 28 czerwca 1980r. uzyskał uprawnienia operatora żurawi wieżowych. Ostatecznie, odnosząc do tak ustalonych faktów, biegły wskazał, że u ww. pracodawcy ubezpieczony zaczynał pracę na stanowisku pomocnika maszynisty sprzętu żurawia samojezdnego, a uprawnienia do obsługi żurawia nabył dopiero ponad rok później. Ówcześnie obowiązujące przepisy zabraniały obsługi takiej maszyny bez uprzedniego nabycia wymaganych kwalifikacji. Kolejna wątpliwość, w ocenie biegłego, wynikała z faktu, że przeszeregowanie na stanowisko „maszynisty sprzętu żurawie wieżowe” R. R. (1) otrzymał od 1 stycznia 1978r. Jednak biegły zaznaczył, że gdyby Sąd mimo wszystko uznał, że ubezpieczony faktycznie wykonywał czynności maszynisty (operatora) żurawia wieżowego - nawet nie posiadając do tego formalnych uprawnień - w tym również będąc zatrudnionym na stanowisku pomocnika maszynisty, to można byłoby przyjąć, że również i w tym zakładzie pracy, przez cały okres zatrudnienia, świadczył stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pracę, o której mowa w Wykazie A w Dziale V w pkt. 3 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (opinia główna biegłego z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy R. S. – k. 120 – 126 verte a.s.).

Pismem z dnia 21 marca 2025r. strona odwołująca się wniosła o dopuszczenie dowodu z uzupełniającej opinii biegłego R. S., wskazując, że opinia przez niego sporządzona nie jest jednoznaczna. Strona odwołująca się podniosła także, że biegły w opinii błędnie wskazał, że ubezpieczony pracował w Przedsiębiorstwie (...) w C. w okresie od 4 grudnia 1979r. do 28 lutego 1982r., podczas gdy ww. okres zatrudnienia dotyczy brata ubezpieczonego, czyli D. R.. Natomiast świadectwo pracy R. R. (1) znajduje się na karcie 15, opatrzone jest datą 25 października 1983r. i wynika z niego, że ubezpieczony pracował w Przedsiębiorstwie (...) w C. w okresie od 14 maja 1977r. do 18 kwietnia 1982r. na stanowisku operatora żurawia. Dodatkowo biegły wskazał, że uprawnienia do obsługi żurawia ubezpieczony nabył w dniu 28 czerwca 1980r., nie zauważając, że data ta również dotyczy D. R.. Ubezpieczony natomiast uprawnienia uzyskał w 1977r., po 6 tygodniowym kursie. Zarzucone zostało także, że biegły nie uwzględnił informacji wynikających z zeznań ubezpieczonego i świadka, że praca pomocnika operatora żurawia nie różniła się od pracy operatora, a nadto, że R. R. (1) przez cały okres zatrudnienia w Przedsiębiorstwie (...) w C. wykonywał taki sam rodzaj pracy. Uwzględnione przez biegłego powinno być wreszcie i to, że co najmniej od 1 stycznia 1978r. ubezpieczony miał przeszeregowanie na stanowisko „maszynista sprzętu żurawie wieżowe” (zastrzeżenia do opinii biegłego sądowego R. S. – k. 145-146 a.s.).

W związku z powyższym Sąd postanowieniem z 12 kwietnia 2025r. dopuścił dowód z uzupełniającej opinii biegłego sądowego z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy R. S. (postanowienie z dnia 12 kwietnia 2025r. – k. 149 a.s.).

W opinii uzupełniającej z dnia 10 września 2025r. biegły sądowy R. S. zgodził się z zarzutami i przyznał rację pełnomocnikowi odwołującego się, wskazując, że faktycznie jedno z powołanych przez niego świadectw pracy nie dotyczy R. R. (1), podobnie jak znajdująca się na karcie nr 17 książka operatora maszyn roboczych, o której w opinii wspomniał biegły. Ona również potwierdza kwalifikacje D. R., a nie R. R. (1). Biegły podsumował, że z uwagi na to, że w opinii głównej błędnie przyjął uprawnienia operatora D. R. za uprawnienia ubezpieczonego R. R. (1), to rzeczywiście nieprawidłowo ocenił stan faktyczny. Po ponownej analizie materiału dowodowego wskazał, że można bezspornie stwierdzić, że ubezpieczony w okresie od 1 stycznia 1978r. do 18 kwietnia 1982r., w którym świadczył pracę w Przedsiębiorstwie (...) w C., na stanowisku operatora żurawia wieżowego, wykonywał pracę w szczególnych warunkach, o której mowa w Wykazie A, w Dziale V w pkt. 3 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r., czyniąc to stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Odnosząc się natomiast do okresu pracy od 14 maja 1977r. do 31 grudnia 1977r. biegły wskazał, że R. R. (1) świadczył wówczas pracę na stanowisku pomocnika maszynisty sprzętu żurawia samojezdnego w pełnym wymiarze czasu pracy. Biegły dodał, że z zeznań ubezpieczonego wynika, że pomimo takiej nazwy stanowiska, wykonywał przez cały okres zatrudnienia prace operatora żurawia. Mając to na uwadze, biegły wskazał zatem, że w przypadku braku innych ustaleń przez Sąd, można byłoby uznać, że i ten okres powinien zostać uznany za taki, w którym wykonywana była praca, o której mowa w Wykazie A w Dziale V w pkt. 3 załącznika do ww. rozporządzenia (opinia uzupełniająca biegłego z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy R. S. – k. 164 – 166 a.s.).

Sąd oceniając wskazane opinie, podstawą dokonanej oceny uczynił opinię główną w części, w jakiej zawiera analizę okresu pracy w (...) Przedsiębiorstwie (...) w X. oraz opinię uzupełniającą w zakresie, w jakim analizuje drugi ze spornych okresów. Co do tego okresu opinia główna zawiera bowiem wiele błędów, na jakie słusznie – nawet według samego biegłego – zwróciła uwagę strona odwołująca się, one zaś miały wpływ na przedstawione wnioski, które również były błędne. W opinii uzupełniającej biegły skorygował te uprzednio popełnione błędy, prawidłowo ustalił okres zatrudnienia ubezpieczonego i prawidłowo osadził w nim datę przeszeregowania na stanowisko maszynisty sprzętu żurawie wieżowe. W konsekwencji wywiódł wniosek, że praca R. R. (1) w spornym okresie była pracą w warunkach szczególnych. Sąd opinii uzupełniającej nadał przymiot opinii rzetelnej, przyjmując, że to właśnie ona, a nie opinia główna we wskazanym zakresie, została wydana w oparciu o zgromadzone dokumenty, jak również przy uwzględnieniu zeznań świadka i ubezpieczonego, czego biegły zaniechał w opinii głównej. Dopiero w opinii uzupełniającej biegły, dokonując charakterystyki wykonywanych przez ubezpieczonego czynności, odniósł się nie tylko do odpowiednich przepisów, ale nie pominął zeznań przesłuchanych w sprawie osób i przede wszystkich skrupulatnie dokonał analizy zgromadzonej dokumentacji dotyczącej zatrudnienia R. R. (1).

W konsekwencji dokonanych ustaleń i przeprowadzonej oceny, Sąd - po zakwalifikowaniu spornych okresów pracy jako okresów pracy w warunkach szczególnych i po zsumowaniu ich z dotychczas uznanym przez organ rentowy stażem pracy w warunkach szczególnych – ustalił, że łączny czas pracy ubezpieczonego w warunkach szczególnych jest krótszy niż 15 lat. Zatrudnienie, jakie uwzględnił organ rentowy, to 8 lat i 11 miesięcy, natomiast okresy, których dotyczyła analiza biegłego sądowego i ostatecznie Sądu, wynoszą odpowiednio 4 lata, 11 miesięcy i 5 dni oraz 6 miesięcy i 4 dni. Ubezpieczony, mimo tego, spełnia wymóg stażu pracy w warunkach szczególnych, uprawniający do uzyskania prawa do rekompensaty, gdyż od 19 kwietnia 1982r. do 14 października 1983r., a więc przez 1 rok i niemal 6 miesięcy, odbywał zasadniczą służbę wojskową. Kwestia zaliczenia okresu odbywania zasadniczej służby wojskowej do stażu uprawniającego do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach była przedmiotem uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 października 2013r. ( II UZP 6/13). W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy jednoznacznie rozstrzygnął - na korzyść ubezpieczonych - wątpliwości prawne w przedmiocie zaliczania zasadniczej służby wojskowej do okresu pracy wymaganego do nabycia prawa do emerytury w niższym (obniżonym) wieku emerytalnym. Zgodne z tym stanowisko Sąd Najwyższy zajął również w wyroku z dnia 5 sierpnia 2014r. ( I UK 442/13, LEX nr 1491097), jak i w kolejnych orzeczeniach - uchwale z dnia 2 lipca 2015r. ( III UZP 4/15, OSNP 2015 Nr 12, poz. 164), wyroku z dnia 30 stycznia 2018r. ( I UK 513/16, LEX nr 2455735) oraz postanowieniu z dnia 29 maja 2019r. (I UK 188/18, LEX nr 2627506).

We wskazanych orzeczeniach zgodnie przyjęto, że okres zasadniczej lub okresowej służby wojskowej zalicza się do okresu pracy w szczególnych warunkach. Ubezpieczony do dnia kwietnia 1982r., a więc bezpośrednio przed powołaniem do służby wojskowej, którą rozpoczął 19 kwietnia 1982r., pracował w warunkach szczególnych w Przedsiębiorstwie (...) rolniczego w C.. Ponadto po zwolnieniu z tej służby, co nastąpiło 14 października 1983r., podjął pracę od 26 października 1983r. w (...) Przedsiębiorstwie (...) w X., realizując nadal – tak, jak przed powołaniem do służby wojskowej – prace w warunkach szczególnych. Z tego względu okres służby wojskowej powinien powiększać ubezpieczonemu, uwzględniony na potrzeby ustalenia prawa do rekompensaty, okres zatrudnienia w warunkach szczególnych. Łącznie, po zsumowaniu, jest on dłuższy niż 15 lat. W konsekwencji odwołanie podlegało uwzględnieniu poprzez zmianę zaskarżonej decyzji, co Sąd uczynił na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c., przyznając R. R. (1) emeryturę wraz z rekompensatą od dnia 1 lipca 2023r., a więc od daty, od której takie świadczenie emerytalne zostało ubezpieczonemu przyznane.

O kosztach zastępstwa procesowego Sąd orzekł na podstawie art. 98 k.p.c. , zasądzając od organu rentowego na rzecz ubezpieczonego kwotę 360,00 zł, której wysokość została ustalona w oparciu o § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2026r., poz. 118).

.