Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 czerwca 2025r.

Sąd Okręgowy Warszawa - Praga w Warszawie VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Agnieszka Stachurska

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 czerwca 2025r. w Warszawie

sprawy K. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W.

o świadczenie uzupełniające

na skutek odwołania K. B.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W.

z dnia 17 stycznia 2022 roku, znak: (...)

1.  zmienia zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznaje K. B. świadczenie uzupełniające na stałe, poczynając od 1 lutego 2022 roku;

2.  przyznaje radcy prawnemu B. Z. kwotę 360 zł (trzysta sześćdziesiąt złotych) powiększoną o podatek VAT, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej K. B. z urzędu.

UZASADNIENIE

K. B. w dniu 8 września 2023r. złożył wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania od decyzji z dnia 13 września 2021r., znak: (...), wskazując, że z uwagi na problemy zdrowotne nie był w stanie zrobić tego we wcześniejszym terminie. Do wniosku dołączył odwołanie, w którym zarzucił naruszenie art. 1 ust. 3 pkt 3 ustawy o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, poprzez jego błędną wykładnię i nieuzasadnione przyjęcie, że jest osobą zdolną do samodzielnej egzystencji, podczas gdy lekarz opiniujący wydał decyzję w oparciu o te same dokumenty, na podstawie których komisja lekarska w 2019r. stwierdziła niezdolność do samodzielnej egzystencji. Mając powyższy zarzut na względzie, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu odwołania podkreślił, że nie jest dla niego zrozumiałe, z jakiego powodu został uznany za zdolnego do samodzielnej egzystencji w sytuacji, gdy dwa lata wcześniej, analizując te same dokumenty, lekarze orzecznicy ZUS stwierdzili, że jest niezdolny do samodzielnej egzystencji, co stanowiło podstawę przyznania świadczenia uzupełniającego. Równocześnie powołał się na orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakie posiada, z którego wynika, że jest niezdolny do samodzielnej egzystencji (odwołanie z dnia 8 września 2023r., k. 5 a.s.; wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania, k. 3 a.s.).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. wniósł o odrzucenie odwołania na podstawie art. 477 ⁹ § 1 i 3 k.p.c., a ewentualnie o jego oddalenie na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c.

Uzasadniając odpowiedź na odwołanie, organ rentowy powołał się na przepis art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Art. 477 ⁹ § 1 k.p.c. przewiduje z kolei, że odwołania od decyzji organów rentowych wnosi się na piśmie do organu, który wydał decyzję lub do protokołu sporządzonego przez ten organ, w terminie miesiąca od doręczenia odpisu decyzji. W ocenie organu rentowego ubezpieczony nie uprawdopodobnił, że przekroczenie terminu nastąpiło z przyczyn od niego niezależnych. Według Zakładu istotne jest, że K. B. osobiście prowadzi swoje sprawy - zarówno wniosek o świadczenie uzupełniające z dnia 13 września 2021r., jak i wniosek o wydanie kopii decyzji z dnia 1 września 2023r., a także odwołanie, złożył osobiście, choć w sprawie mógł zostać ustanowiony pełnomocnik. Z odwołania wynika, że brak wcześniejszego działania wynika z zagubienia decyzji, która zamiast do szuflady z dokumentami została schowana do torby na laptopa. Zdaniem organ rentowego jest mało prawdopodobne, aby ubezpieczony nie zaglądał do niej przez prawie 2 lata. Mając powyższe na względzie, organ rentowy wniósł o odrzucenie odwołania, a uzasadniając wniosek ewentualny o oddalenie odwołania wskazał, że ubezpieczony pobierał świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, które zgodnie z art. 15 zc ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem (...)19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, zostało przedłużone do 31 stycznia 2022r. W dniu 13 września 2021r. ubezpieczony złożył wniosek o ponowne ustalenie prawa do tego świadczenia i w toku postępowania komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia 30 listopada 2021r. orzekła brak niezdolności do samodzielnej egzystencji. Wobec powyższego zaskarżoną decyzją organ rentowy odmówił przyznania prawa do świadczenia uzupełniającego (odpowiedź na odwołanie z dnia 25 września 2023r., k. 10 a.s.).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

K. B., ur. (...), z wykształcenia jest poligrafem. Pracował zawodowo jako artysta - malował obrazy. Od 2011r. leczy się neurologicznie z powodu wystąpienia udaru niedokrwiennego mózgu z następstwem niedowładu prawej kończyny górnej i głębokiego niedowładu lewej kończyny dolnej. Od tego czasu nie pracuje zawodowo. W 2014r. był hospitalizowany z powodu niedrożności tętnicy szyjnej wewnętrznej lewej, krytycznego zwężenia tętnicy szyjnej wewnętrznej i przedniej prawej mózgu. W 2019r. przebył kolejny udar niedokrwienny mózgu – stwierdzono wówczas krytyczne zwężenie tętnicy szyjnej wewnętrznej lewej oraz zwężenie tętnicy szyjnej wewnętrznej i przedniej prawej mózgu, wystąpiły u niego dwukrotnie przemijające mózgowe napady niedokrwienne – omdlenia z wtórnym urazem głowy i utratą pamięci (dokumentacja medyczna K. B. – akta ZUS).

W dniu 15 listopada 2017r. decyzją Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w M. orzeczono u K. B. znaczny stopień niepełnosprawności na stałe z symbolem 10-N (orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 15 listopada 2017r., k. 6 a.s.).

K. B. miał przyznane świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji w okresie od 1 października 2019r. do 1 listopada 2021r. (decyzja z dnia 16 września 2019r., k. 9 akt ZUS). Na podstawie art. 15 zc ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem (...)19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, wypłata świadczenia została przedłużona do 31 stycznia 2022r. (okoliczność bezsporna).

W dniu 13 września 2021r. ubezpieczony wniósł ponownie o przyznanie ww. świadczenia. W toku postępowania przed organem rentowym został skierowany na badanie przez lekarza orzecznika ZUS, który w orzeczeniu z dnia 7 października 2021r. wskazał na brak niezdolności do samodzielnej egzystencji. Następnie sprawa została skierowana do komisji lekarskiej ZUS, która w orzeczeniu z dnia 30 listopada 2021r. także stwierdziła, że ubezpieczony nie jest niezdolny do samodzielnej egzystencji. W uzasadnieniu orzeczenia wskazano, że przy dokonywaniu ustaleń orzeczniczych uwzględniono stopień naruszenia sprawności organizmu i sprawność psychofizyczną w zakresie zdolności do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych. Stwierdzono naruszenie sprawności organizmu, ale w stopniu niepowodującym utarty zdolności do samoobsługi. Zaznaczono, że ubezpieczony nie wymaga stałej ani długotrwałej opieki osób drugich w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. W oparciu o powyższe Zakład (...) (...) Oddział w W. decyzją z dnia 17 stycznia 2022r., znak: (...), odmówił ubezpieczonemu prawa do świadczenia uzupełniającego dla osoby niezdolnej do samodzielnej egzystencji (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 7 października 2021r., k. 23 akt ZUS; orzeczenie komisji lekarskiej ZUS z dnia 30 listopada 2021r., k. 25 akt ZUS; decyzja z dnia 17 stycznia 2022r., k. 27 akt ZUS).

K. B. odwołał się od powyższej decyzji, a sąd postanowieniem z dnia 4 października 2023r. dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu neurologii celem ustalenia, czy ubezpieczony jest niezdolny do samodzielnej egzystencji, a jeżeli tak, to od kiedy, czy niezdolność ta istniała 1 października 2021r., czy ma charakter trwały, czy okresowy, a jeśli okresowy, to jaki jest przewidywany czas jej trwania, a nadto na okoliczność ustalenia, jaki jest stopień rozeznania ubezpieczonego co do upływu czasu od poszczególnych zdarzeń ( postanowienie z dnia 4 października 2023r., k. 12 a.s.).

W opinii wydanej w dniu 30 grudnia 2023r. biegła sądowa z zakresu neurologii B. A., po przeprowadzeniu analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy oraz przeprowadzeniu bezpośredniego badania ubezpieczonego, stwierdziła u niego stan po przebytym udarze niedokrwiennym obu półkul mózgu w 2011 roku i udarze w 2019 roku, z następstwem niedowładu prawej kończyny górnej i lewej kończyny dolnej; przemijające mózgowe napady niedokrwienne - omdlenia, utraty pamięci, zawroty głowy, zaburzenia równowagi; krytyczne zwężenie tętnicy szyjnej wewnętrznej lewej; zwężenie tętnicy szyjnej wewnętrznej i przedniej prawej mózgu; cukrzycę typu drugiego insulinozależną; nadciśnienie tętnicze; bezdech senny wspomagany kondensatorem tlenowym oraz przewlekły zespół bólowy kręgosłupa w przebiegu wielopoziomowych zmian zwyrodnieniowych i dyskopatii. Biegła wskazała, że K. B. jest niezdolny do samodzielnej egzystencji ze względu na całość obrazu klinicznego. Przemawia za tym jego stan neurologiczny wraz ze schorzeniami współistniejącymi, które sprowadzają nadal znaczne naruszenie sprawności organizmu, pozwalające uznać go za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym oraz dają podstawy uznania jego niezdolności do samodzielnej egzystencji. W ocenie biegłej ubezpieczony wymaga konieczności długotrwałej pomocy osób drugich w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, co sprowadza niezdolność do samodzielnej egzystencji na stałe. Biegła wskazała, że niezdolność ta istniała nadal 1 października 2021 roku, a jeśli chodzi o stopień rozeznania ubezpieczonego co do upływu czasu od poszczególnych zdarzeń, to powinien wypowiedzieć się biegły psycholog, ponieważ nie jest to możliwe w zakresie kompetencji biegłego neurologa (opinia biegłej sądowej z zakresu neurologii B. A., k. 32-36 a.s.).

Postanowieniem z dnia 5 lutego 2024r. Sąd dopuścił dowód z opinii uzupełniającej biegłej z zakresu neurologii B. A. oraz dowód z opinii biegłego sądowego psychologa na okoliczność, jaki jest stopień rozeznania K. B. co do upływu czasu od poszczególnych zdarzeń (postanowienie z dnia 5 lutego 2024r., k. 46 a.s.).

W opinii uzupełniającej z 3 marca 2024r. biegła sądowa z zakresu neurologii wskazała, że w dniu 7 października 2021 roku komisja lekarska ZUS zaocznie uznała brak dalszej niezdolności do samodzielnej egzystencji ubezpieczonego. Wcześniej stwierdzono - od udaru mózgu w 2011 roku do października 2021 roku - niezdolność do samodzielnej egzystencji ze względu na znaczne naruszenie sprawności organizmu. Biegła wyjaśniła, że sporządziła opinię na podstawie analizy wywiadu chorobowego badanego i po przeprowadzeniu osobistych badań sądowo-lekarskich, jak też zawartej w aktach sprawy dokumentacji medycznej. Wynika z niej, że już w dniu 15 listopada 2017r. decyzją Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w M. orzeczono u badanego znaczny stopień niepełnosprawności na stałe z symbolem 10-N, a w uzasadnieniu stwierdzono, że ubezpieczony wymaga stałej bądź długotrwałej opieki i pomocy osób drugich w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Biegła zaznaczyła, że stan zdrowia ubezpieczonego w okresie od 2019 roku do obecnego badania w 2024 roku, w jej ocenie, w porównaniu z opisem lekarza orzecznika, na który powołują się lekarze komisji lekarskiej ZUS w opinii wydanej zaocznie w dniu 30 listopada 2021 roku, nie uległ istotnej zmianie. Ubezpieczony nadal zgłaszał podobne skargi na znaczne trudności z chodzeniem, pamięcią, istotne zaburzenia równowagi, skutkujące upadkami z urazem głowy, osłabienie siły mięśniowej prawej kończyny górnej i lewej kończyny dolnej, trudności w posługiwaniu się ręką prawą. Nadal od czasu wystąpienia udaru wymagał konieczności długotrwałej pomocy osób drugich w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, w tym opiekunki z MOPS-u (od 2012 roku). Reasumując biegła stwierdziła, że stan neurologiczny ubezpieczonego, po przebytym udarze niedokrwiennym obu półkul mózgu w 2011 roku i udarze w 2019 roku, sprowadza nadal znaczne naruszenie sprawności jego organizmu, pozwalające uznać go za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym oraz niezdolną do samodzielnej egzystencji. Niezdolność do samodzielnej egzystencji jest trwała i istniała nadal po 1 października 2021 roku ( opinia uzupełniająca biegłej sądowej neurolog B. A. z 3 marca 2024r., k. 54-55 a.s.).

W opinii wydanej w dniu 9 sierpnia 2024r. biegła sądowa z zakresu psychologii J. K., po przeanalizowaniu dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy oraz przeprowadzeniu badania, oceniła intelekt ubezpieczonego jako obniżony z uwagi na nieharmonijne rozwinięcie, na niekorzyść funkcji werbalnych i trudny do oceny z powodu wielu dysfunkcji wskazujących na znaczne uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. Biegła zaznaczyła, że ubezpieczony prezentuje istotne pogorszenie poziomu funkcjonowania umysłowego w stosunku do wyjściowego, ponadto zwróciła uwagę, że dominują u niego funkcje werbalne nad wykonawczymi. Ubezpieczony ma problemy w koncentracji uwagi, uczeniu się, pamięci trwałej i krótkotrwałej, funkcjach wzrokowo-ruchowych, jest spowolniały, z trudem się mobilizuje i cechuje się niskim krytycyzmem. Jego zachowanie, sposób, treść i jakość wypowiedzi oraz wyniki użytych metod wskazują na obniżoną normę intelektualną, słabe funkcjonowanie umysłowe, ruchowe, a także obniżenie nastroju. W skali Barthel ubezpieczony uzyskał 25/100 punktów, a wynik badania poprzedniego w 2011r. wynosił 60/100 punktów, co wskazuje na istotne pogorszenie i ograniczoną samowystarczalność w zakresie elementarnej obsługi w życiu codziennym (m.in. trudności w samodzielnym przygotowywaniu posiłków z uwagi na trudności w sprawności prawej ręki, przemieszczaniu się, korzystaniu z toalety -ubezpieczony korzysta z pampersów), poruszaniu się po powierzchniach płaskich i schodach, rozbieraniu się i ubieraniu. Biegła wskazała ponadto, że w skali ACE ubezpieczony otrzymał 69/100 punktów – wynik znacznie obniżony do otępienia i dlatego stwierdziła, że występuje u niego istotne obniżenie funkcjonowania poznawczego, ruchowego i emocjonalnego w porównaniu do osób o podobnych kwalifikacjach zawodowych z pełną sprawnością fizyczną oraz psychiczną. Intelektualnie i społecznie ubezpieczony funkcjonuje na poziomie znacznie obniżonym w stosunku do wyjściowego z powodu utrwalonych wielości dysfunkcji umysłowych i z tego powodu potrzebuje znacznego wsparcia i pomocy osób drugich. Biegła, odnosząc się do stopnia rozeznania ubezpieczonego co do upływu czasu od poszczególnych zdarzeń, wskazała, że ubezpieczony prezentuje istotne obniżenie pamięci trwałej i krótkotrwałej słuchowej i wzrokowej – trudno jest mu odnieść się do czasu poszczególnych zdarzeń. Według biegłej ze względu na to, że jest mało samodzielny w życiu codziennym w stopniu uniemożliwiającym mu samodzielną i bezpieczną samoobsługę z powodu istotnych deficytów umysłowych, to spełnia kryteria do uznania go za trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji od 18 października 2019r. (opinia biegłej sądowej psycholog J. K., k. 97-102 a.s.).

Z uwagi na wniosek organu rentowego, postanowieniem z 7 listopada 2024r. sąd dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego psychiatry na okoliczność, czy K. B. jest niezdolny do samodzielnej egzystencji, a jeśli tak, to od kiedy i na jaki okres ( postanowienie z dnia 7 listopada 2024r., k. 127 a.s.).

W opinii wydanej w dniu 24 marca 2025r. biegła sądowa z zakresu psychiatrii M. P., po przeanalizowaniu dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy oraz przeprowadzeniu badania psychiatrycznego, wskazała, że orientacja allopsychiczna ubezpieczonego jest niepełna, a kontakt samorzutny. Ubezpieczony wypowiada się obszernie, ma znaczną przerzutność uwagi, tok myślenia jest u niego rozwlekły z licznymi dygresjami, nastrój z tendencją do podwyższonego, afekt niezbyt dostosowany oraz wyraźnie obniżony krytycyzm, bez produkcji psychotycznej.

Dalej biegła wskazała, że ubezpieczony w latach 2011-2019 przebył dwa udary mózgowe i przemijające mózgowe napady niedokrwienne - pozostawiły one w mózgu blizny poudarowe w płacie czołowym i ciemieniowym, zaniki korowe oraz wieloogniskowe naczyniopochodne uszkodzenia. Od 2011 roku miał z tego powodu orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, obecnie na stałe. Od 2019 roku miał przez ZUS orzeczoną niezdolność do samodzielnej egzystencji. Psychiatrycznie nigdy się nie leczył i nie posiada dokumentacji dotyczącej stanu psychicznego poza informacją od leczącego neurologa o zaburzeniach pamięci świeżej i orientacji allopsychicznej. Biegła badaniem psychiatrycznym stwierdziła uwarunkowane organicznym uszkodzeniem OUN zaburzenia toku myślenia, uwagi, nastroju i znaczne obniżenie krytycyzmu. Biorąc pod uwagę wywiad neurologiczny, wynik badania MR głowy (m.in. blizna w okolicy czołowej mózgu), badanie psychologiczne z oceną funkcji poznawczych oraz wynikiem skali Barthel, biegła wskazała, że podziela stanowisko orzecznicze biegłej neurolog i biegłej psycholog o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji (opinia biegłej sądowej psychiatry M. P., k. 142-145 a.s.).

Sąd Okręgowy ustalił powyższy stan faktyczny w oparciu o zebrane w sprawie dokumenty, w tym dokumentację medyczną K. B., konieczną w procesie opiniowania przez biegłych sądowych oraz dokumenty obrazujące przebieg postępowania przed organem rentowym. Zostały one ocenione jako wiarygodne, ponieważ ich treść oraz forma nie budziły zastrzeżeń i nie zostały zakwestionowane przez strony. Sąd oparł ustalenia faktyczne również na opiniach wydanych przez biegłe sądowe: neurologa B. A., psychologa J. K. oraz psychiatrę M. P.. Opinie zostały sporządzone w sposób rzetelny i fachowy, z uwzględnieniem dostępnej w sprawie dokumentacji medycznej ubezpieczonego oraz po przeprowadzeniu bezpośredniego badania. Ponadto prezentowane przez biegłe wnioski dotyczące istnienia u ubezpieczonego niezdolności do samodzielnej egzystencji oraz czasu jej trwania mają charakter stanowczy i jednoznaczny, a poza tym zostały wyczerpująco uzasadnione oraz są spójne. Biegła z zakresu neurologii B. A. w opinii głównej wskazała, że z powodów szeregu schorzeń, na jakie choruje ubezpieczony, w tym schorzeń o podłożu neurologicznym, jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji i w codziennym funkcjonowaniu potrzebuje pomocy innych osób. Następnie, w związku z zastrzeżeniami organu rentowego do wydanej opinii, odniosła się do nich w sposób wyczerpujący i przekonujący, potwierdzając ocenę, jakiej wcześniej dokonała. Wnioski biegłej B. A. potwierdziła biegła z zakresu psychologii J. K. oraz biegła z zakresu psychiatrii M. P.. Biegła z zakresu psychologii dodatkowo wskazała, że K. B. trudno jest odnieść się do czasu poszczególnych zdarzeń w związku z zaburzeniami, na jakie cierpi.

Organ rentowy zgłosił zastrzeżenia do opinii sporządzonych przez wszystkich powołanych w sprawie biegłych i równocześnie wnioskował o wydanie opinii uzupełniających bądź przeprowadzenie dowodu z opinii innych specjalistów. Kwestionując powyższe opinie koncentrował się przede wszystkim na tym, że ubezpieczony potrzebuje pomocy innych osób, jednak nie w stopniu, który uzasadniałby uznanie go za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji. Organ rentowy wskazał przy tym, że opinia biegłej neurolog została wydana dwa lata po przeprowadzeniu badania przez komisję lekarską ZUS. Sąd ocenił jednak, że tego rodzaju polemika Zakładu z opiniami biegłych, wydanymi na podstawie badań ubezpieczonego i mającymi oparcie w faktach płynących z dokumentacji medycznej, jest mało przekonująca. Sąd rozpoznając sprawę - wobec zakwestionowania przez ubezpieczonego decyzji ZUS, a tym samym orzeczeń organów orzeczniczych ZUS, jakie legły u podstaw jej wydania - nie może się opierać na tych orzeczeniach przy wydawaniu rozstrzygnięcia. Przeciwstawia się temu obowiązująca w postępowaniu sądowym zasada bezpośredniości przeprowadzania dowodów. Oznacza ona, że po pierwsze sąd musi w takiej sprawie jak rozpatrywana przeprowadzić dowód z opinii biegłych sądowych, a po drugie, w procesie sądowym orzeczenie lekarskie ZUS nie może podważyć wiarygodności opinii, którą sporządził biegły sądowy. To opinia biegłego sądowego, a nie orzeczenie komisji lekarskiej ZUS, jest dla Sądu podstawą do stwierdzenia bądź nie niezdolności do samodzielnej egzystencji. Sam więc tylko argument odwołujący się do tego, co orzekła komisja lekarska ZUS, nie jest wystarczający, aby skutecznie zakwestionować opinię biegłego sądowego i przeprowadzić dowód z opinii kolejnego biegłego tej samej specjalności, tym bardziej że wszyscy biegli sądowi badali ubezpieczonego, komisja lekarska ZUS natomiast wydała orzeczenie zaocznie.

Organ rentowy dodatkowo powoływał się na okoliczność, że opinia sporządzona przez biegłą z zakresu psychiatrii jest niepełna, ponieważ nie zawiera informacji, w jaki sposób stwierdzone przez biegłą odchylenia od normy w stanie psychicznym uniemożliwiają ubezpieczonemu samodzielne funkcjonowanie. W ocenie Sądu opinia wskazanej biegłej jest kompletna, a ponadto jest spójna z pozostałymi wydanymi w sprawie opiniami. Ze wskazanych przyczyn Sąd postanowieniem z dnia 23 maja 2024r., na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 5 k.p.c., pominął wniosek Zakładu o przeprowadzenie dowodu z opinii innego biegłego z zakresu neurologii (k. 85 a.s.), a postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2025r., na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2 i 5 k.p.c., pominął wniosek Zakładu o przeprowadzenie dowodu z opinii innego biegłego z zakresu psychiatrii (k. 157 a.s.).

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Odwołanie K. B. podlegało uwzględnieniu.

Z uwagi na wniosek organu rentowego, zawarty w odpowiedzi na odwołanie, Sąd w pierwszej kolejności rozważał, czy zachodziły w sprawie podstawy do odrzucenia odwołania. W myśl art. 477 ⁹ § 1 k.p.c. odwołania od decyzji organów rentowych wnosi się na piśmie do organu, który wydał decyzję, lub do protokołu sporządzonego przez ten organ, w terminie miesiąca od doręczenia odpisu decyzji. Ponadto w myśl art. 477 ⁹ § 3 k.p.c. Sąd odrzuci odwołanie wniesione po upływie terminu, chyba że przekroczenie terminu nie jest nadmierne i nastąpiło z przyczyn niezależnych od odwołującego się.

Ocena czy przekroczenie terminu było nadmierne i czy nastąpiło z przyczyn niezależnych od odwołującego się, jest pozostawiona uznaniu sądu (wyrok SN z dnia 21 marca 2006r., III UK 168/05, Lex nr 277825). Do tego terminu nie mają zastosowania przepisy o przywróceniu terminu na zasadach ogólnych (art. 168 i następne k.p.c.) (wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 6 grudnia 1994r., III AUr 344/94, OSA 1995, Nr 1, poz. 9). W szczególności nie wydaje się postanowienia o przywróceniu terminu, a także w razie odrzucenia odwołania na podstawie art. 477 ^{( 9)} § 3 k.p.c. ubezpieczonemu nie przysługuje wniosek o przywrócenie terminu na podstawie art. 168 k.p.c. (postanowienie Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 6 czerwca 1994r., III AUz 61/94, Prawo Pracy 1995, nr 5, s. 46). Użyte w art. 477 ^{( 9)} § 3 k.p.c. sformułowanie "przyczyny niezależne" jest szersze od "braku winy strony" (art. 168 § 1 k.p.c.) i pozwala na uwzględnienie także niektórych przyczyn zawinionych (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 1996r., II URN 63/95, OSNAPiUS 1996, Nr 17, poz. 256). Jeżeli strona była należycie pouczona o trybie i terminie zaskarżenia decyzji organu rentowego, to wniesienie odwołania z kilkumiesięcznym opóźnieniem jest nadmiernym przekroczeniem terminu z przyczyn zależnych od odwołującego się (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1997r., II UKN 61/97, OSNAPiUS 1998, Nr 3, poz. 104). Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Szczecinie w orzeczeniu z dnia 11 kwietnia 2014r. (III AUz 31/14), wymienione w art. 477 ^{( 9)} § 3 k.p.c. przesłanki przyjęcia i rozpoznania odwołania mimo jego złożenia po upływie terminu muszą wystąpić łącznie. Zatem opóźnienie nie może być nadmierne i nie może wystąpić z przyczyn zależnych od odwołującego się. Wniesienie odwołania po terminie aktywuje dyskrecjonalną możliwość potraktowania jego tak, jakby było wniesione w terminie. Użyte do tego instrumentarium ("przekroczenie terminu nie jest nadmierne") nacechowane jest sporą dawką uznaniowości i winno mieć na uwadze całokształt okoliczności sprawy. Generalnie chodzi o to by przekroczenie terminu nie było nadmierne, czyli przesadne, bo o treści pojęć niedookreślonych decydować powinien sąd powszechny rozpoznający sprawę (postanowienie Sądu Najwyższego z 22 października 2024r., I USK 213/23, LEX nr 3779874.)

K. B. odwołanie od decyzji z 17 stycznia 2022 roku wniósł co prawda w dość znacznym odstępie czasu od jej otrzymania, jednak w toku postępowania Sąd ustalił - w oparciu o opinię biegłej z zakresu psychologii J. K. - że cierpi na zaburzenia pamięci trwałej i krótkotrwałej słuchowej i wzrokowej i trudno mu jest odnieść się w odpowiedzialny sposób do czasu poszczególnych zdarzeń. Wniesienie odwołania po terminie wynikało zatem ze stanu jego zdrowia, który od 2019r. powoduje nie tylko niezdolność do samodzielnej egzystencji, ale i znaczny stopień niepełnosprawności. Dodatkowo, warte podkreślenia jest, że sporządzenie odwołania – wedle informacji ubezpieczonego – nie zostało dokonane przez niego samodzielnie, lecz przez osoby pracujące w Punkcie Nieodpłatnych Porad Prawnych, gdzie ubezpieczony zdał sobie sprawę z upływu czasu, jaki nastąpił od daty wydania zaskarżonej decyzji. W świetle opinii wszystkich biegłych sądowych, opisujących sposób funkcjonowania ubezpieczonego, jest to nie tylko prawdopodobne, ale także przez ubezpieczonego niezawinione, wynikające z dysfunkcji, jakich doznaje od wielu lat oraz zaburzeń, które nie pozwalają mu na samodzielne funkcjonowanie i należytą ocenę poszczególnych zdarzeń oraz upływu czasu. Z tego względu, mimo przekroczenia terminu do wniesienia odwołania, Sąd rozpoznał je merytorycznie.

Regulacje dotyczące świadczenia, o które ubiega się ubezpieczony K. B. zostały zamieszczone w ustawie z dnia 31 lipca 2019r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji (tekst jedn. Dz. U. z 2020r., poz. 1936), zwanej dalej ustawą o świadczeniu uzupełniającym. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 2 tej ustawy, celem świadczenia uzupełniającego jest dodatkowe wsparcie dochodowe osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji. Na podstawie art. 2 ust. 1, takie świadczenie przysługuje osobom, które ukończyły 18 lat i których niezdolność do samodzielnej egzystencji została stwierdzona orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji albo orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji, albo orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym i niezdolności do samodzielnej egzystencji, albo orzeczeniem o całkowitej niezdolności do służby i niezdolności do samodzielnej egzystencji.

W myśl art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniu uzupełniającym, w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie, dotyczących postępowania w sprawie świadczenia uzupełniającego, wypłaty tego świadczenia oraz wydawania orzeczeń, o których mowa w art. 2 ust. 1, stosuje się odpowiednio m.in. przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z wyjątkiem art. 136 tej ustawy.

Jedną z przesłanek przyznania świadczenia uzupełniającego jest stwierdzenie niezdolności do samodzielnej egzystencji. Z art. 13 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2021r., poz. 291), zwanej dalej ustawą emerytalną, wynika, że niezdolność do samodzielnej egzystencji to spowodowana naruszeniem sprawności organizmu konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy drugiej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem pojęcie to ma szeroki zakres przedmiotowy, obejmuje bowiem opiekę oznaczającą pielęgnację, a więc zapewnienie ubezpieczonemu możliwości poruszania się, odżywiania, zaspokajania potrzeb fizjologicznych, utrzymywania higieny osobistej, a także pomoc w załatwianiu elementarnych spraw życia codziennego, takich jak robienie zakupów, uiszczanie opłat czy składanie wizyt u lekarza. Niezdolność do samodzielnej egzystencji ma więc wymiar podwójny, dotyczący zarówno podstawowych czynności własnej osoby, jak i czynności życia codziennego. Orzeczenie niezdolności do samodzielnej egzystencji wymaga niemożności samodzielnego wykonywania tych czynności łącznie na obu wskazanych płaszczyznach. W ramach zakresu pojęcia „niezdolności do samodzielnej egzystencji” należy odróżnić opiekę oznaczającą pielęgnację od pomocy w załatwianiu elementarnych spraw życia codziennego, takich jak robienie zakupów, uiszczanie opłat czy składanie wizyt u lekarza (wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 6 marca 2013r., III AUa 1235/12). Pojęcie niezdolności do samodzielnej egzystencji obejmuje z jednej strony opiekę, oznaczającą pielęgnację, czyli zapewnienie ubezpieczonemu możliwości poruszania się, odżywiania, zaspokojenia potrzeb fizjologicznych, czy utrzymania higieny osobistej, a z drugiej strony dotyczy też pomocy w załatwianiu elementarnych spraw życia codziennego, takich jak: robienie zakupów, uiszczanie opłat, składanie wizyt u lekarza, czy załatwianie spraw urzędowych. Dopiero te dwa aspekty ujmowane łącznie wyczerpują zakres znaczeniowy ustawowego pojęcia „niezdolności do samodzielnej egzystencji”. Pojęcie to w zaprezentowanym rozumieniu jest w orzecznictwie utrwalone (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 27 kwietnia 2000r., III AUa 190/00 – Prawo Pracy 2001/3/45; wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 lutego 2002r., III AUa 1331/01, OSA 2003/7/28; wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 6 marca 2003r., I AUa 651/02, Prawo Pracy 2004/7-8/65; wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 20 czerwca 1995r., AUr 531/95, OSA 1995/7-8/56).

Ocena niezdolności do samodzielnej egzystencji wymaga wiadomości specjalnych. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, do dokonywania ustaleń w zakresie oceny stopnia zaawansowania chorób oraz ich wpływu na stan czynnościowy organizmu, uprawnione są osoby posiadające fachową wiedzę medyczną, a zatem okoliczności tych można dowodzić tylko przez dowód z opinii biegłych sądowych, zgodnie z treścią art. 278 k.p.c. Opinia biegłego ma na celu ułatwienie Sądowi należytej oceny zebranego materiału dowodowego wtedy, gdy potrzebne są do tego wiadomości specjalne. Dlatego też opinie sądowo - lekarskie sporządzone w sprawie przez lekarzy specjalistów, mają zasadniczy walor dowodowy dla oceny schorzeń wnioskodawcy (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 11 lutego 2016r., III AUa 1609/15).

Badając istnienie analizowanej, a w przedmiotowej sprawie spornej przesłanki warunkującej przyznanie ubezpieczonemu prawa do świadczenia uzupełniającego, Sąd dopuścił dowód z opinii biegłych sądowych specjalistów z dziedziny psychologii, psychiatrii i neurologii. Ich ocena została już wcześniej zaprezentowana. Uzupełniając ją, podkreślić należy, że wbrew stanowisku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczony, jak wynika z opinii biegłych, potrzebuje pomocy w codziennych czynnościach m.in. poruszaniu się - z pomocą balkonika samodzielnie porusza się jedynie po domu i w obrębie ogrodu, poza domem konieczna jest mu pomoc innej osoby. Dodatkowo ubezpieczony nie jest w stanie samodzielnie się ubierać, przygotowywać posiłków, korzystać z toalety (korzysta z pampersów). Potrzebuje pomocy w robieniu zakupów, ponieważ sam nie wychodzi z domu, a jak wynika z opinii biegłej neurolog, podczas badania nie był w stanie ustać w pozycji stojącej, wobec czego nie było możliwości przeprowadzenia próby Romberga.

Organ rentowy, zgłaszając zastrzeżenia do opinii biegłych, wskazywał że co prawda K. B. wymaga pomocy innych osób, jednak nie w takim zakresie, aby można było uznać, że jest niezdolny do samodzielnej egzystencji. Jednak przeprowadzone postępowanie, zainicjowane odwołaniem ubezpieczonego, potwierdziło niezdolność do samodzielnej egzystencji i to na stałe, ponieważ stan zdrowia K. B. nie rokuje poprawy. W codziennym życiu ubezpieczony korzysta z pomocy swoich przyjaciół i partnerki - nie ma możliwości samodzielnie wykonywać podstawowych czynności życia codziennego. Fakt zaś, że sam wykonuje pewne drobne czynności, nie wyczerpuje pojęcia samodzielności. By o takiej można było mówić, ubezpieczony powinien być w stanie zadbać o swoje potrzeby na co dzień (higiena, posiłki, zakupy, sprzątanie itd.). W przypadku ubezpieczonego nie można o tym mówić, a tym bardziej o jego samodzielności w załatwianiu swoich spraw poza domem. Ubezpieczony nie porusza się sam, jeśli wychodzi z domu to jedynie z pomocą innych. W takiej sytuacji nie ma podstaw, by przyjąć, że tylko częściowa pomoc czy wsparcie byłyby wystarczające. To z kolei oznacza, że ubezpieczony – jak orzekli biegli – nie jest zdolny do samodzielnej egzystencji. Stan ten występował u niego przed datą złożenia wniosku o świadczenie uzupełniające. Poza tym ma charakter stały, gdyż nie ma rokowań poprawy stanu ubezpieczonego.

Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał K. B. prawo do świadczenia uzupełniającego na stałe, poczynając od 1 lutego 2022 roku, tj. od daty zakończenia pobierania poprzednio przyznanego świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.

Dodatkowo Sąd przyznał pełnomocnikowi ustanowionemu dla ubezpieczonego z urzędu kwotę 360 zł powiększoną o podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, stosując § 15 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z 2024r., poz. 764).